آداب تغذیه بر اساس مبانی طب سنتی ایرانی (1)

😄ازسایت انجمن تحقیقات طب سنتی ایران 

 آداب تغذیه بر اساس مبانی طبّ سنّتی ایرانی

 رعایت این نکات ساده در زمان سلامتی می­تواند باعث پیشگیری از بیماری­ها و در زمان بیماری، موجب بازگشت سلامتی و تسریع روند درمان شود.

 قانون اوّل: زمان غذا خوردن

 انسان باید در زمان اشتهای واقعی اقدام به غذا خوردن کند و بدون اشتهای صادق غذا نخورد. این زمانی است که غذای قبلی کاملاً هضم شده است و ادرار نضج پیدا کرده است. یعنی رنگ آن از بی­رنگی به سمت ترنجی و پررنگ شدن رفته است. همچنین شکم از زیر سینه تا ناف سبک شده است، بوی غذای قبلی در باد گلو نیست، نبض کوتاهتر شده است، حواس ظاهری تیزتر شده است و احساس تشنگی بوجود آمده است.

 اگر فرد در حالت سیری و هضم نشدن کامل غذای قبلی اقدام به غذا خوردن کند، در درازمدّت مبتلا به بیماری­های متعدّد گوارشی، کبدی و سیستمیک خواهد شد.

 همچنین باید توجّه داشت که در صورت بروز اشتهای صادق، نباید غذا خوردن را به تعویق انداخت. چرا که باعث جذب مواد فاسد به سمت معده و بروز بیماری خواهد شد.

 قانون دوم: زمان دست کشیدن از غذا

 قبل از این که کاملاً سیری اتّفاق بیافتد، باید دست از غذا خوردن کشید؛ چرا که غذا برای هضم شدن نیاز به فضای بیشتری دارد و اجزای آن از هم فاصله می­گیرند. حال اگر حجم معده کاملاً پر شده باشد، باعث تشویش و اختلال هضم و بروز نفخ و سوءهاضمه خواهد شد.

 مجموع این دو قانون در یک روایت کوتاه بیان شده است: «کُل وأنتَ تَشتَهی وأمسِک وأنتَ تَشتَهی» (مستدرک الوسائل، ج 16، ص 221)

 قانون سوم: جویدن غذا و طول مدّت غذا خوردن

 لقمه­های غذایی باید کوچک برداشته شوند تا بتوان آن­ها را به­خوبی جوید. جویدن کامل غذاها باعث پیشگیری از سوءهاضمه، نفخ، یبوست و بسیاری از اختلالات دیگر خواهد شد؛ چون هضم غذا از دهان آغاز می­گردد. این کار باعث طول کشیدن بیشتر غذا خوردن شده و از پرخوری نیز پیشگیری می­کند. امّا از طرف دیگر بسیار طول دادن غذا خوردن نیز نهی شده است.

 قانون چهارم: نوع غذاهای مصرفی و غذا بر حسب مزاج­های مختلف

 در طبّ سنّتی ایرانی، غذاها را بر اساس فاکتورهای مختلفی تقسیم­بندی می­کنند. یکی از این تقسیم­بندی­ها، تقسیم بر اساس عملکرد آن­ها در بدن است. هر چیز خوردنی که وارد بدن می­شود و وارد فعل و انفعال با بدن می­شود، یا شبیه بدن می­شود و جایگزین بافت و مواد از دست رفته از بدن می­گردد که به آن غذای مطلق می­گویند. یا اصلاً قابلیت غذائیت برای بدن ندارد و بدن را تحت تأثیر خود قرار می­دهد و کیفیّتش را تغییر می­دهد؛ مثلاً بدن را گرمتر یا سردتر از حدّ معمول خودش می­کند که دوای مطلق نام دارد، مثل زنجبیل و کافور و سیاه­دانه و .....

 بعضی موارد نیز هستند که هم حالت  غذایی و هم حالت دوایی دارند. حال اگر غذائیت غالب باشد، غذای دوایی نام می­گیرند؛ مثل کاهو، اسفناج، عدس، نخود، لوبیا و ....  و اگر دوائیت غالب باشد، دوای غذایی نام می­گیرند، مانند سیر، پیاز، تره، نعناع و ...

 این قانون می­گوید فردی که سالم است و سوءمزاجی ندارد، نباید بطور روزمره به غیر از غذاهای مطلق، غذایی دریافت کند. چرا که در درازمدت باعث بروز سوءمزاج (خارج شدن از حالت اعتدال مزاج و سلامتی) خواهد شد. بهترین غذاهای مطلق شامل نان گندم خوب پخته شده، گوشت­های معتدل مثل گوسفند و بز و گوساله و ماهی، شیرینی­های ملایم و طبیعی، میوه­هایی مثل انجیر و انگور است. اکثر غذاهای مطلق، طبع معتدلی دارند و برای کسانی که سالم هستند و مزاجشان خیلی از اعتدال دور نیست، مناسب است. امّا کسانی که مزاجشان از اعتدال فاصله دارد و با خوردن غذاهای گرم یا سرد اذیّت می­شوند، باید غذاهای ضد مزاج خودشان را دریافت کنند. یعنی از غذاهای دوایی و در مرحله بعد دواهای غذایی استفاده کنند. درصورت وجود بیماری، باید زیر نظر متخصّص، از دواهای مطلق استفاده کرد.

 درواقع در مصرف گروه شیر و لبنیات، میوه­ها و سبزی­ها باید به مزاج و سوءمزاج­ها توجّه کرد. مثلاً اگر کسی دارای غلبه سردی است و با خوردن ماست، ترشی­ها، کاهو، خیار و گوجه دچار سستی بدن، آبریزش دهان، پرخوابی و کندی ذهن می­گردد؛ اوّلاً باید میزان مصرف این مواد را کاهش دهد (نه این که کلاً حذف کند) و ثانیاً مُصلحات مناسب آن­ها را به­کار ببرد، مثلاً ماست را با اندکی نعناع یا پونه یا زنیان میل کند و ثالثاً در هر گروه غذایی غذاهای مناسب طبع خودش را انتخاب کند، برای نمونه به جای کاهو و خیار و گوجه، از هویج رنده شده و کرفس استفاده کند. در فردی نیز که دارای غلبه گرمی است و با خوردن ادویه زیاد (که معمولاً طبع گرمی دارند، مانند دارچین، فلفل، زنجبیل و ....) و شیرینی­جات و غذاهای پرچرب، دچار خارش بدن، خشکی دهان، تشنگی زیاد و .... می­شود؛ توجّه به نکته گفته شده و انتخاب غذاهای مناسب در هر گروه غذایی ضروری است.

 *تبصره: استفاده از دواهای مطلق (که هیچ خاصیت غذارسانی برای بدن ندارند، مثل زعفران، دارچین، زردچوبه، فلفل و ....) در غذاها به میزان کم مانعی ندارد و منظور از آن، خوش طعم کردن غذاها (برای میل بیشتر طبیعت و هضم درست غذا) و رفع سردی و بی­مزگی غذاهاست. در طبّ سنّتی گفته می­شود اگر غذا بو و طعم خوب نداشته باشد، طبیعت بدن رغبتی برای هضم و جذب آن نخواهد داشت! برای این مورد حجم بسیار کمی از این ادویه در غذا استفاده می­شود و البته نباید آستانه چشایی را به حجم زیاد این موارد عادت داد. (یعنی عادت کردن به مصرف غذاهای خیلی شور یا تند عوارضی به همراه دارد.)

http://www.tim.ir/teaching/757/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-1/

قانون پنجم: مقدار غذا برحسب عادت و قوّت

 مقدار غذا باید به اندازه­ای باشد که بعد از غذا این علائم بروز نکند: کشیدگی دنده­ها، احساس سنگینی و نفخ، آروغ ترش، تنگی نفس، سنگینی سر و خواب آلودگی

 البته میزان دریافت غذا در هرکس متفاوت است. افرادی که قوّت هاضمه قوی­تری دارند، قادر هستند حجم بیشتری از غذا را در یک وعده دریافت کنند و برعکس افرادی که هاضمه ضعیف­تری دارند، باید حجم غذا را کاهش دهند و بر تعداد وعده­ها بیافزایند.

 همچنین اگر کسی عادت داشته که حجم زیادی غذا بخورد و به یکباره حجم آن را کم کند یا اگر عادت به مصرف غذای کم داشته و به یکباره مقدار آن را زیاد کند، دچار عوارضی خواهد شد. تغییر عادت باید در درازمدّت صورت گیرد.

 قانون ششم: سکون بعد از غذا

 بعد از خوردن غذا لازم است که بدن در حالت آرامش قرار بگیرد تا هضم به­درستی صورت بگیرد. بدترین چیز برای هضم غذا، حرکت­های شدید است؛ یعنی ورزش بعد از غذا مناسب نیست. امّا حرکت­های خفیف که باعث انحدار (پایین رفتن) غذا و قرار گرفتن آن در قعر (تَه) معده می­شوند، کمک به هضم بهتر غذا می­کنند. به همین منظور توصیه شده است که بعد از غذا چند قدم راه رفته شود [«سِر بعدَ العَشاء ولو بِقَدَمَینِ» یعنی بعد از غذای شب راه برو هرچند دوقدم!] و سپس چند دقیقه به پهلوی راست و بعد مدت طولانی­تری به پهلوی چپ دراز کشیده شود. موقع برخاستن نیز از پهلوی راست بلند شوید.

 همچنین اعراض نفسانی شدید مثل غم و شادی فراوان باعث تشویش در هضم می­گردد.

 امّا حرکت قبل از غذا به دفع فضولات بدن و افزایش حرارت غریزی برای هضم و جذب بهتر غذا کمک می­کند.

 قانون هفتم: مراعات عادت و لذّت در امر تغذیه

 به تعبیر حکمای طبّ سنّتی، عادت حکم طبیعت ثانویه را دارد و توجّه به آن در هر امری لازم و ضروری است. در بحث تغذیه نیز اگر فردی به غذایی عادت دارد و با میل و رغبت فراوان آن را می­خورد، طبیعت بدنش آن را بهتر هضم و جذب می­کند. و اگر به اکراه و اجبار غذایی به کسی داده شود، طبیعت (قوّه مدبّره و هوشمند کنترل کننده اعمال بدن که موکّل نفس ناطقه است) آن را قبول نمی­کند.

 البته دو نکته در این­جا هست: یکی این که فرد عادت به مصرف غذاهای بد داشته باشد که طبق این قاعده فکر می­کند تکرار همین روش خوب است! که در این­جا باید به مرور عادتش را تغییر دهد.

 دوم این که معمولاً اکثر افراد در مقابل غذای لذیذ و خوشمزه، کنترل شهوت خود را از دست می­دهند و پرخوری می­کنند که خود باعث بروز عوارضی می­گردد. درمجموع اگر دو غذا موجود بودند که هر دو کیفیت خوبی داشتند، بهتر است غذایی که فرد از آن لذّت بیشتری می­برد، بخورد؛ به شرط افراط نکردن در مصرف!

  قانون هشتم: عدم مداومت بر یک نوع غذا و رعایت تنوّع غذایی در زمان صحّت

 مصرف بیش از حد هرکدام از غذاها باعث بروز عوارضی می­گردد؛ مثلاً دریافت زیاد غذاهای شور باعث خشکی بدن و مشکلات چشمی می­گردد، زیاد خوردن غذاهای ترش موجب پیری زودرس و کم­خونی می­شود، مصرف زیاد شیرینی­ها باعث انسداد کبدی (مثل کبد چرب) و رخوت و سستی معده می­شود.

 از گروه­های مختلف غذایی و نیز در خود گروه­های غذایی از غذاهای مختلف باید استفاده شود تا همه مواد مغذی بدن تأمین گردد. البته نه در یک وعده! بلکه هرچه غذای موجود در هر وعده ساده­تر باشد، هضم آن بهتر صورت می­گیرد؛ ولی در وعده­های مختلف باید تنوّع غذایی رعایت گردد. برای نمونه برخی خوراکی­ها هستند که یک مدّت محدودی در سال هستند و بعد از آن فصلشان می­گذرد و بهتر است در همان موقع دریافت شوند. [وجود خوراکی­های مختلف در چهار فصل سال دلیل خوبی برای مصرف آن­ها در غیر فصل خودشان نیست و این کار باعث بروز عوارضی است؛ مخصوصاً که برای تهیه آن­ها از مواد شیمیایی زیادی استفاده می­شود. مثل خیار درختی تولیدشده در زمستان که پر از سموم و مواد شیمیایی است!]

 قانون نهم: پرهیز نکردن در افراد سالم

 در زمان بیماری در اکثریت موارد باید دریافت غذا را کاهش داد. امّا افرادی که سالم هستند، نباید بیش از حد پرهیز کنند و از خوردن اجتناب کنند تا قوای بدنشان تحلیل نرود. البته افرادی که نفسشان غالب بر بدن است و توجّه زیادی به آن ندارد که می­توانند با غذای بسیار کمی، زندگی کنند، خارج از بحث می­باشند.

 قانون دهم: پرهیز از پرخوری

 ازطرفی هم دریافت زیاد غذا و عادت به این امر، انسان را از صفای دل و روحانیّت خارج کرده و به سمت بهیمیّت می­برد. در روایت هست که خدا از هیچ چیز به اندازه شکم پر بدش نمی­آید! در طبّ سنّتی ایرانی گفته می­شود بدترین چیز برای بدن این است که هنوز غذای قبلی هضم نشده است، غذای جدید وارد معده گردد. تکرار عادت بد پرخوری می­تواند منجر به اختلالات شدید کبدی شود که امروزه دامنگیر بسیاری از افراد جامعه ماست! این کار باعث فساد غذا در معده و ضعیف شدن حرارت غریزی می­گردد.

http://www.tim.ir/teaching/759/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-2/

 قانون یازدهم: رعایت ترتیب در غذاها

 یک نوع دیگر تقسیم­بندی غذاها در طبّ سنّتی ایرانی، تقسیم آن­ها به غذاهای لطیف و کثیف است. غذاهای لطیف اجزای ازهم فاصله­دارتری دارند و به راحتی هضم می­شوند و زودتر هم در بدن تحلیل می­روند. امّا غذاهای غلیظ بافت متراکم­تری دارند و همین­طور بافت سفت و محکمی در بدن تولید می­کنند و دیرتر تحلیل می­روند. کسانی که بیشتر کارهای فکری دارند و فعالیت بدنی کم­تری دارند، باید بیشتر غذاهای لطیف مصرف کنند و اگر غذاهای غلیظ دریافت کنند، دچار سوءهاضمه و مشکلات دیگر می­گردند. ولی ورزشکاران و افراد دارای فعالیت بدنی زیاد مانند کارگران باید غذاهای غلیظ بیشتری دریافت کنند تا دچار ضعف جسمانی نشوند. یک نکته دیگر هم این است که هرچه حرارت معده بالاتر بوده و قوّه هاضمه قوی­تر باشد، غذاهای غلیظ را راحت­تر هضم می­کند.

 اگر همزمان خواستید دو نوع غذای غلیظ و لطیف را مصرف کنید، بهتر است اوّل غذای لطیف مصرف شود تا به­زودی هضم گردد و از معده عبور کند و سپس غذای غلیظ مصرف شود. درغیر این صورت، غذای لطیف روی غذای غلیظ مانده و فساد می­پذیرد. برای نمونه، میوه­ها یا سالاد کاهو قبل از غذا مصرف شود و سپس غذای اصلی.

 مثال­هایی از غذاهای لطیف: کاهو، سیب، انار، نان گندم، نان جو، گوشت گوسفند و بز، ماهی، مرغ، سوپ ساده سبزیجات، آش برنج، عسل و .....

 مثال­هایی از غذاهای غلیظ: رشته و غذاهایی که با رشته درست می­شوند مثل آش رشته، ماکارانی، لازانیا، ته­دیگ، غذاهای شیرین و چرب مثل حلوا، سس مایونز، سیب زمینی و تخم مرغ آب­پز و سالاد الویه، گوشت گاو و گوشت­های فریزری، غذاهای سرخکرده مثل کتلت و کوکو و .....

 قانون دوازدهم: رعایت ناسازگاری­های غذایی

 در طبّ سنّتی ایرانی بعضی غذاها با هم ناسازگارند؛ یعنی نباید همزمان مصرف شوند. دلایل این ناسازگاری­ها مختلف است و بعضی از آن­ها امروزه هم شناخته شده است. اگر کسی یک بار این­ها را با هم مصرف کرد و عارضه­ای برایش پیش نیامد، نباید تصوّر کند که هیچ مشکلی ندارد و درصورت تکرار این عادت، باید منتظر بروز عوارض جبران­ناپذیری باشد. برای نمونه مصرف همزمان گوشت­ها بویژه گوشت طیور با لبنیات (مثل ماست) به شدّت نهی شده است و تکرار این عادت غذایی موجب بروز بیماری­های پوستی مثل ویتیلیگو (برص) و دردهای مفاصل می­شود.

 برخی از موارد ناسازگار با هم:

 لبنیات با ترشی­ها

لبنیات با میوه­ها مثل شیرموز

نوشیدن آب و مایعات بعد از میوه­ها

ماهی با تخم­مرغ

*باز تکرار می­شود که مصرف غذای جدید قبل از این که غذای قبلی کاملاً هضم شود، به شدّت برای بدن مضر بوده و باعث بروز بیماری­های مختلف می­گردد.

 قانون سیزدهم: رعایت حال معده

 بعضی افراد هستند که حجم معده­شان کم بوده و توانایی دریافت غذای زیاد در یک وعده را ندارند. بنابراین باید حجم غذای هر وعده را کاهش داده و بر تعداد وعده­ها بیافزایند. از طرفی برخی افراد می­باشند که حرارت معده­شان بالاست و غذاهای لطیف در معده آن­ها می­سوزد. این افراد باید غذاهای غلیظ بیشتری مصرف کنند.

 افرادی که معده سستی دارند و غذا در آن نمی­ماند تا هضم کامل بیابد و سریع عبور می­کند؛ باید قبل از غذا مقداری قابضات (مثل رب به یا سیب یا انار) میل کنند.

 آن­هایی که بعد از غذا قی می­کنند یا حالت تهوّع می­گیرند و یا دچار سردرد و سرگیجه می­شوند؛ باید بعد از غذا از قابضات استفاده کنند تا دهانه معده به خوبی بسته شده و از تصاعد بخارات معده به سمت مغز پیشگیری شود.

 کسانی هم که معده ضعیفی دارند و هر غذایی بخورند، بلافاصله دچار نفخ و سنگینی و احساس پری معده می­شوند، باید بعد از غذا مقداری از شربت­های مقوّی معده بنوشند؛ مثلاً مقداری شربت جالینوس (یا سکنجبین سفرجلی) که از عصاره میوه به، زنجبیل، عسل و سرکه درست شده است.

 نکته دیگر این است که بعد از ورزش یا اعراض نفسانی شدید مثل خشم و غضب، از مصرف غذاهایی که سریعاً در معده فساد می­پذیرند (مانند شیر، خربزه، هندوانه، خیار، گوجه و .... ) باید اجتناب کرد. همچنین در مواردی مثل آلرژی­های فصلی، مصرف این غذاها باعث تشدید عوارض بیماری می­گردد.

 قانون چهاردهم: ظروف پخت و مصرف غذا

 بهترین ظرف برای پخت و پز، ظرفی است که وارد واکنش شیمیایی با غذا نشود. بنابراین شیشه و پیرکس از همه بهتر است. بعد از آن ظروف استیل است که هیچ چیز داخل غذا آزاد نمی­کند. ظروف مسی آن قدر که تبلیغ می­شود، در متون طبّ سنّتی توصیه نشده است؛ مخصوصاً امروزه که بخاطر ارزان­تر بودن سرب، از آن برای سفید کردن ظروف مسی به­جای قلع استفاده می­شود. پس اگر خواستید از ظروف مسی استفاده کنید، باید حتماً قلع­اندود شده باشد و نیز از پختن غذاهای خیلی آبکی و غذاهای ترش در آن اجتناب شود. ظروف تفلون مخصوصاً اگر خورده شده باشد، سرطان­زا هستند و ظروف آلومینیوم هم باعث ایجاد کم­خونی و آلزایمر می­شوند.

 برای صرف غذا هم ظروف شیشه­ای، چینی و ملامین (اگر خورده نشده باشد) مناسب است. در ظروف یکبار مصرف شفّاف نباید مایعات داغ ریخته شود و برای این مورد از لیوان­های سلولزی استفاده گردد. ریختن غذاهای داغ در ظروف پلاستیکی باعث آزادسازی مونومرها و سرطان­زایی می­گردد.

 *با مطالعه این قوانین احتمالاً متوجّه شده­اید که بسیاری از عادات غذایی ما نادرست می­باشد. پس به یکباره از رعایت آن­ها صرف نظر نکنید و تا جایی که امکان دارد، به­مرور عادات اشتباه را تغییر دهید. و البته خیلی هم وسواس به­خرج ندهید!

 منابع: این مطالب را می­توان در تمام کتب دائره المعارف طبّی (که کل طب را از ابتدا تا انتها بیان کرده­اند، مثل قانون ابن سینا، الحاوی محمدبن ذکریای رازی و .....) و نیز کتب تخصّصی تغذیه در طبّ سنّتی و همچنین رساله­های حفظ الصّحه رصد کرد.

 منابع مطالب ذکر شده در این­جا پنج کتاب معتبر طبّ سنّتی است:

 القانون فی الطّب، حسین بن عبدالله بن سینا، تصحیح استاد علیرضا مسعودی، انتشارات المعی، 1392

خلاصۀ الحکمه، حکیم محمّدحسین عقیلی خراسانی، تصحیح استاد اسماعیل ناظم، انتشارات اسماعیلیان، 1385

مفرّح القلوب (شرح قانونچه چغمینی)، حکیم محمّد اکبر شاه­ارزانی، تصحیح استاد اسماعیل ناظم، انتشارات المعی، 1391

ذخیره خوارزمشاهی، حکیم سیّد اسماعیل جرجانی، به کوشش سعیدی سیرجانی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران

حفظ الصّحه ناصری، حکیم محمّد کاظم گیلانی، تصحیح دکتر رسول چوپانی، انتشارات المعی، 1387

http://www.tim.ir/teaching/760/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-3/سایت انجمن تحقیقات طب سنتی ایران